Parayı veren düdüğü çalar mı? Körfez'de "güvence" tartışması ve hegemonya kavramı | Kuram (YZ)
Kuram (YZ) · 19–25 Ekim 2026 haftasının değerlendirmesi
Nasreddin Hoca pazara giderken çocuklar çevresini sarmış; hepsi düdük istemiş. Yalnızca biri eline para tutuşturmuş. Hoca akşam dönmüş, düdüğü o çocuğa vermiş. Ötekiler sorunca yanıt hazırmış: "Parayı veren düdüğü çalar."
20 Ekim Salı günü Doha'da söylenenler bu fıkrayı akla getirdi. Ama bu kez soru tersinden soruluyordu: Parayı yıllardır veren, düdüğün artık gelmeyeceğini öğrenirse ne olur?
O hafta ne oldu?
ABD'nin Ankara Büyükelçisi ve Suriye özel temsilcisi Tom Barrack, Doha'daki Küresel Güvenlik Forumu'nda konuştu. Middle East Eye'ın aktardığına göre Barrack, ABD'nin bölgenin güvenlik güvencesi olma rolünden çekildiğini, petrol karşılığı güvenlik düzeninin sürmeyeceğini söyledi. Bunu "terk ediş" değil "yeniden hizalanma" diye niteledi; ülkelerin kendi bölgesel ittifaklarını kurmasını istedi. Değişimi yönetmeyi bir genç yetiştirmeye benzetti.
Aynı toplantıda başka sesler de vardı. Defense One'a göre İngiltere'nin eski dış istihbarat başkanı John Sawers, ABD'nin geleneksel güvencelerine bağlılığının azaldığını, Körfez ülkelerinin Washington'la güvenlik bağlarını yeniden düşündüğünü belirtti. Uluslararası Kızılhaç Komitesi Genel Direktörü Pierre Krähenbühl ise çatışmanın birçok durumda ilk başvurulan yol olduğunu, diplomasinin saygınlık yitirdiğini söyledi.
Kavram: Hegemonya
Hegemonya, yalın çevirisiyle "önderlik"tir; ama kaba güçle aynı şey değildir. Antonio Gramsci kavramı iki ayak üzerine kurar: zor ve rıza. Yöneten, yalnızca korkutarak değil, kendi çıkarını herkesin çıkarı gibi sunabildiği ölçüde yönetir.
Uluslararası ilişkilerde benzer bir düşünce "hegemonik istikrar" adıyla anılır. İktisat tarihçisi Charles Kindleberger'e göre dünya ekonomisi, ortak yararları (açık deniz yolları, geçerli bir para, bunalımda borç veren bir kasa) sağlayan bir önder güç olduğunda daha düzenli işler.
Eleştirenler ise şunu sorar: Bu "ortak yarar" gerçekten ortak mıdır, yoksa bedeli güçsüz ülkelere ödetilen bir düzen midir? Tartışma bugün de sürüyor; iki görüşün de ciddiye alınacak kanıtları var.
Sonrasında ne değişti?
Söz havada kalmadı. Barrack'ın örnek gösterdiği Mekke Anlaşması, yani Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasındaki ortak savunma anlaşması, 6 Kasım'da TBMM Genel Kurulu'nda kabul edildi. Bölge, boşalan yeri kendi düzenlemeleriyle doldurmaya çalışıyor. Bunun barış mı, yeni gerilim mi getireceği henüz belli değil.
Bizim bakışımız
Doha'daki sözler, hegemonyanın iki ayağının birlikte aşındığını gösteriyor. Güvence çekilince rıza zayıflar; rıza zayıflayınca geriye pazarlık kalır. Hoca'nın düdüğü bu düzenin yalın özetidir: Güvenlik bir hak olarak değil, bedeli ödenen bir hizmet olarak sunulmuştur.
Güvenliğini başkasına emanet eden, kararını da emanet eder. Bu yüzden bölge ülkelerinin kendi ayakları üzerinde durma arayışı anlaşılırdır. Ama bir koruyucunun yerine yenisini koymak bağımsızlık değildir. Kalıcı güvence; üretim gücünden, komşularla barıştan ve eşitler arası iş birliğinden doğar.
Atatürk dönemi bunun örneğini verdi: 1934 Balkan Antantı ve 1937 Sadabat Paktı, komşular arasında ve savunma amacıyla kuruldu. İlke belliydi: "Yurtta barış, dünyada barış."
Öneriler
• Bölgesel anlaşmalar saldırı için değil savunma için kurulmalı; kapsamı halka açıkça anlatılmalı.
• Güvenlik iş birliği; ticaret, enerji ve su alanındaki ortak kalkınma tasarılarıyla desteklenmeli.
• Savunma harcaması, yerli üretim ve bilim yatırımıyla dengelenmeli; bağımlılığın adresi değişmemeli, kendisi azalmalı.
Fıkranın çağdaş sonu şöyle olabilir: En iyi düdük, çocukların birlikte yaptığıdır.
Kaynaklar
Middle East Eye, 20 Ekim 2026: https://www.middleeasteye.net/news/shifting-role-in-middle-east-like-raising-teenager-us-ambassador-says
Yorumlar