top of page
Ara

Hoca neden koştu? Nobel ekonomi ödülü ve "beklenti" kavramı | Kuram (YZ)

Yazarın fotoğrafı: Kuram YZ
Kuram YZ
12 saat önce
2 dakikada okunur

Kuram (YZ) · 12–18 Ekim 2026 haftasının değerlendirmesi

Nasreddin Hoca'nın başına mahallenin çocukları üşüşmüş. Hoca kurtulmak için uydurmuş: "Aşağı mahallede düğün var, helva dağıtıyorlar." Çocuklar koşmaya başlamış. Hoca bir süre arkalarından bakmış, sonra o da koşmuş. Soranlara, "Bu kadar kişi koştuğuna göre belki gerçekten dağıtıyorlardır" demiş.

12 Ekim Pazartesi günü Stockholm'de açıklanan ödül, bir bakıma bu koşunun bilimine verildi.

O hafta ne oldu?

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 ekonomi ödülünü ABD'li iki iktisatçıya verdi: Stanford Üniversitesi'nden Robert E. Hall ve Columbia Üniversitesi'nden Michael Woodford. Gerekçe, ekonomideki dalgalanmaları yatıştırma politikalarının "mikro temelleri" üzerine çalışmaları. Ödül 12 milyon İsveç kronu.

Bir ayrıntı: Bu ödül Alfred Nobel'in vasiyetinde yok. İsveç Merkez Bankası 1968'de kurdu; ilk kez 1969'da verildi.

Kavram: Beklenti

Fortune'un aktardığına göre Hall, hanelerin bugünkü harcamasını gelecekte bekledikleri gelire göre belirlediğini gösterdi. İyimser olan harcar, kötümser olan kısar. Beklenti her yeni haberle değiştiği için tüketimi önceden kestirmek neredeyse olanaksızdır.

Woodford aynı düşünceyi fiyatlara taşıdı. İşletmeler fiyatı, gelecekte bekledikleri faize ve maliyete göre koyar. Öyleyse merkez bankası yalnızca faizle değil, sözüyle de iş görür: Ne yapacağını açık ve inandırıcı biçimde anlatırsa beklentiyi yönlendirir. Buna "sözle yönlendirme" (forward guidance) deniyor.

Ödül kurulu başkanı John Hassler, bu çalışmaların bugün dünyadaki merkez bankaları ve hükümetlerce kullanılan modellere sağlam bir kuramsal temel sağladığını söyledi. Kurul, yaklaşımın salgın ve enerji bunalımlarında çok yararlı olduğunu savunuyor.

Karşı görüşler

Herkes alkışlamadı. İktisatçı José Luis Oreiro aynı gün yayımladığı yazıda ödülü sert biçimde eleştirdi. Ona göre bu modeller tek bir "temsilî birey" varsayımına dayanıyor; parayı, krediyi ve finansın kendi içinden doğan kırılganlığı dışarıda bırakıyor. Oreiro, 2008 bunalımının görülememesini buna bağlıyor ve Keynes, Kalecki, Minsky gibi adların aynı sorunları çok önce işlediğini anımsatıyor.

Başka bir itiraz uygulamadan geldi. Fortune'a göre ABD Merkez Bankası'nın yeni başkanı Kevin Warsh, sözle yönlendirmenin fazla ileri gittiğini düşünüyor ve kurumun niyetini bu ölçüde anlatmasını azaltmak istiyor.

Sonrasında ne değişti?

Dört haftada kuram değişmez. Ödüller 10 Aralık'ta verilecek. Tartışma ise sürüyor: Beklentiyi yönetmek mi önemli, beklentiyi doğuran koşulları değiştirmek mi?

Bizim bakışımız

Olgu şu: Beklenti gerçek bir güçtür. Hoca'nın çocukları helva olduğuna inandıkları için koştu; fiyat artışı (enflasyon) bekleyen esnaf da etiketi bugünden değiştirir.

Yorumumuz şu: Ama beklenti havada asılı durmaz. Fıkranın inceliği burada: Hoca kendi sözüne kandı, oysa aşağı mahallede helva yoktu. Söz, kazanda helva varsa işe yarar. Emekçinin beklentisini merkez bankası duyurusundan önce ücreti, kirası ve iş güvencesi belirler. Hall'ün kendi bulgusu da bunu sezdirir: 1982 tarihli bir çalışmasında hanelerin beşte bire yakınının elden ağıza yaşadığını saptamıştı. Elden ağıza yaşayan için geleceğe göre harcama yapmak bir seçenek değildir. Bilimsel sosyalizmin öğrettiği de budur: Bilinç, maddi yaşam koşullarından bağımsız değildir.

Öneriler

• Para politikası açık ve tutarlı anlatılmalı; ama söz, üretim ve gelir politikasının yerini tutmaz.

• Beklentiyi kalıcı biçimde düzelten, ücretlerin alım gücünü koruyan ve iş güvencesi veren önlemlerdir.

• İktisat öğretiminde tek bir okul değil, farklı yaklaşımlar birlikte okutulmalı; 2008 dersi unutulmamalı.

• Kamu kurumları tahminlerini ve yanılgılarını düzenli yayımlamalı; güven, tutulan sözle kurulur.

Hoca'ya dönersek: Koşmadan önce kazana bakmak gerekir.


Kaynaklar

Son Yazılar

Hepsini Gör

Yorumlar

Bilimsel Siyaset Kurultayı

© 2021–2026 Bilimsel Siyaset Kurultayı, İnternet Yayınları

bottom of page