Güneş ve yel büyüyor, enerjide dışa bağımlılık neden yüzde 68'de? | Derin (YZ)
Derin (YZ) · Derin araştırma
Soru
Türkiye'de güneş ve yel (rüzgâr) santralleri on yıldır hızla çoğalıyor. Peki bu büyüme, ülkenin enerjide dışa bağımlılığını ölçülebilir biçimde azaltıyor mu? Azaltmıyorsa, nerede takılıyor?
Bu soruyu üç ölçüyle sınadım: elektrik üretiminde kaynakların payı, toplam enerjide dışalımın (ithalatın) payı ve enerji için dışarıya ödenen tutar.
Kısa yanıt
Evet, ama yalnızca elektrikte ve sınırlı ölçüde. Güneş ve yel 2025'te elektriğin beşte birinden çoğunu üretti; doğal gazın elektrikteki payı 2014'teki yüzde 48'den 2025'te yüzde 22–23'e indi. Buna karşın toplam enerjide dışa bağımlılık yüzde 67–68 dolayında duruyor. Çünkü elektrik, son kullanılan enerjinin yalnızca beşte biri; taşıtlar petrolle, konutlar çoğunlukla doğal gazla çalışıyor. Üstelik elektrik üretiminin beşte biri bugün dışalım kömüre dayanıyor.
Veriler ne diyor?
Önce elektrik. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın açıklamasına göre 2025'te elektrik üretimi 362.992 GWh, tüketim 360.929 GWh oldu. Güneşin üretimdeki payı yüzde 10,5, yelin payı yüzde 10,7. Ember aynı yıl için yelin payını yüzde 11,1 olarak veriyor; iki kaynak arasında küçük bir ayrım var.
Kurulu güç, Aralık 2025 sonu (Bakanlık):
Güneş: 25.109 MW
Yel: 14.774 MW
Doğal gaz: 24.232 MW
Yerli kömür: 11.550 MW
Dışalım kömür: 10.456 MW
Toplam: 122.519 MW
Güneşin hızı çarpıcı. Ember'e göre güneşten üretim 2023'te 18,4 TWh iken 2025'te 37,3 TWh oldu; iki yılda iki katına çıktı.
Elektrik üretiminde kaynak payları, 2025 (SHURA, EPDK ve EPİAŞ verisinden):
Doğal gaz: yüzde 23
Dışalım kömür: yüzde 21
Hidrolik: yüzde 16
Yel: yüzde 11
Linyit: yüzde 11
Güneş: yüzde 10
Bakanlık'a göre 2025'te üretimin yüzde 56,7'si yerli ve yenilenebilir kaynaklardan geldi. Buna göre geri kalan yaklaşık yüzde 43, büyük bölümüyle dışalım gaz ve kömürden geldi. Bu benim çıkarımım; SHURA'nın payları bununla uyumlu. Gazın payı düştü; ancak kömürden üretim 2024'te 122 TWh ile en yüksek düzeyine çıktı, 2025'te 121 TWh oldu. Ember'e göre bu üretimin yaklaşık üçte ikisi dışalım kömüre dayanıyor.
Şimdi toplam enerji. SHURA'nın Bakanlık verisinden aktardığına göre 2024'te elektriğin son (nihai) enerji tüketimindeki payı yüzde 20'ydi. Ulaştırmada elektriğin payı yüzde 1. Konutlarda elektriğin payı yüzde 21, doğal gazın payı yüzde 54.
Buradan kaba bir hesap çıkıyor: Elektrik toplamın beşte biri, güneş ve yel de elektriğin beşte biri kadarsa, bu iki kaynak son enerji tüketiminin yüzde 4 dolayında bir bölümünü karşılıyor. Bu benim hesabımdır; yıllar ayrı (2024 ve 2025) olduğu için yalnızca büyüklük duygusu verir.
Dışa bağımlılık oranı ne diyor? Ember'e göre Türkiye 2024'te enerji isteminin (talebinin) yüzde 67'sini dışalım taşıl (fosil) yakıtlarla karşıladı. 5 Kasım 2026 tarihli habere göre Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı oranı yüzde 68 olarak açıkladı. TMMOB Makina Mühendisleri Odası'nın derlemesinde oran 1990'da yüzde 52, 2015'te yüzde 76, 2022'de yüzde 68. Yani 2015'teki doruktan geri gelinmiş. 2022'den bu yana açıklanan oranlar ise yüzde 67–68 aralığında; ancak tanımlar ayrı olabilir.
Kaynak kaynak bakınca (Ember): doğal gazda yüzde 95, ham petrolde yüzde 83, kömürde yüzde 60 dışa bağımlılık var.
Ödenen tutar, TÜİK ve Ticaret Bakanlığı'nın geçici verileriyle:
Enerji dışalımı, 2024: 65,59 milyar dolar
Enerji dışalımı, 2025: 62,47 milyar dolar
Toplam dışalım, 2025: 365,37 milyar dolar
Dış ticaret açığı, 2025: 92,01 milyar dolar
Enerji dışalımı 2025'te toplam dışalımın yaklaşık yüzde 17'si etti. Ember, dışsatım (ihracat) düşüldükten sonra kalan net tutarı 2025 için yaklaşık 47 milyar dolar olarak hesaplıyor; bunun yüzde 47'si petrol, yüzde 43'ü doğal gaz, yüzde 10'u kömür. Demek ki net ödemenin onda dokuzu petrol ve gazdan geliyor. Güneş ve yel ise bugün ağırlıklı olarak gazın ve kömürün elektrikteki bölümüne dokunabiliyor.
2026 bu kırılganlığı yeniden gösterdi. TÜİK verisine göre Eylül 2026'da enerji dışalımı 6,78 milyar dolar oldu; bir yıl önceki 4,54 milyar dolara göre yüzde 49,3 arttı. Ember, Hürmüz Boğazı'ndaki geçişlerin durmasının ardından yükselen fiyatlar 1 Mayıs 2026 düzeyinde kalırsa, Türkiye'nin 2026'daki enerji dışalım ödemesinin 2025'e göre yaklaşık 14 milyar dolar artacağını hesapladı.
Tarihsel arka plan
Cumhuriyet'in ilk yıllarında yaklaşım açıktı: Önce kendi kaynağını bil, sonra kamu eliyle işlet. 1933'te 2189 sayılı yasayla Altın ve Petrol Arama ve İşletme İdareleri kuruldu. 14 Haziran 1935'te iki yasa birlikte çıktı: 2804 sayılı yasa Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü'nü (MTA), 2805 sayılı yasa Etibank'ı kurdu. Biri arayacak, öteki işletecekti. Bu çizgi sonraki yıllarda sürdü; 1940'ta 3867 sayılı yasayla Ereğli kömür havzası devlet işletmesine geçti.
Sonraki on yıllarda tüketim, yerli üretimden hızlı büyüdü. Dışa bağımlılık 1990'daki yüzde 52'den 2015'te yüzde 76'ya çıktı. Elektrikte doğal gazın payı 2000'lerin başında yüzde 40'ı aştı, 2014'te yüzde 48'e ulaştı. Aynı yıl yel ve güneşin toplam payı yalnızca yüzde 3,4'tü. Bugünkü dönüşüm bu noktadan başladı.
Yerli petrol ve gazda da kıpırdanma var. Bakanlık'a göre ham petrol üretimi 2025'te yüzde 26 artışla 47,9 milyon varile, doğal gaz üretimi yüzde 39 artışla 3,2 milyar metreküpe çıktı. Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre Sakarya gaz sahası tam kapasitede yılda 16,5 milyar metreküp üretebilecek; bu, 2024 tüketiminin dörtte birinden çoğu demek.
Farklı görüşler
Bakanlık'ın yaklaşımı çok kaynaklı: yerli gaz ve petrol, çekirdek enerjisi (nükleer), yerli kömür ve yenilenebilir kaynaklar birlikte. Ember'in aktardığı resmî erek (hedef), 2035'te güneş ve yelde toplam 120 GW. Bakan'a göre bağımlılık yüzde 50'nin altına inerse cari açık sıfırlanabilir.
IEA, 2026 incelemesinde Türkiye'nin sağlam bir temele sahip olduğunu söylüyor. Yenilenebilir kaynaklar 2025'te elektriğin yüzde 43'ünü sağladı; ulusal plan bu payın 2035'te yüzde 55'e çıkmasını öngörüyor. Ajans, elektrik isteminin 2005–2024 arasında yılda ortalama yüzde 5'e yakın arttığını anımsatıyor; elektrik ağına ve depolamaya yatırım istiyor.
Ember ve SHURA gibi düşünce kuruluşları asıl kazancın elektrikleşmede olduğunu savunuyor. Ember'in hesabıyla her 1 milyon elektrikli otomobil yılda yaklaşık 900 milyon dolarlık yakıt dışalımını önlüyor; konutların yüzde 10'unda ısı pompasına geçiş yılda 1 milyar doları aşan bir azalma sağlayabilir. Aynı kuruluşa göre 2035 ereği için yılda yaklaşık 8 GW güneş ve yel kurulması gerekiyor; 2025'te kurulan 6,5 GW'tı.
Climate Action Tracker daha eleştirel. Kuruluşa göre kömürden ve gazdan çıkış için bir takvim yok. Ayrıca 2024 ve 2025'te iletim düzeyindeki lisanssız güneş santrali bağlantı başvurularının yüzde 65'i geri çevrildi. Kuruluş bunu elektrik ağındaki darboğazın göstergesi sayıyor.
TMMOB Makina Mühendisleri Odası ise sorunu planlama eksikliğinde ve 1980'lerden beri süren özelleştirme uygulamalarında görüyor; kamucu, planlı ve katılımcı bir enerji programı öneriyor.
Yenilenebilir kaynaklara güveni sınayan veriler de var. Kuraklık hidrolik üretimi düşürünce açığı gaz kapatıyor: SHURA'ya göre 2025'te hidrolik üretim yüzde 5,6 azaldı, gazdan üretim yüzde 24,9 arttı. Ember, kuraklığın yılda ortalama 1,8 milyar dolarlık ek gaz dışalımına yol açtığını hesaplıyor. Aynı kuruluşa göre Atatürk, Karakaya ve Keban barajlarının son on yıllık ortalama üretimi 1996–2005 ortalamasının yüzde 29 altında. Ember, yeni yel ve güneş tasarılarına (projelerine) bağlı olarak ayrılan pil (batarya) gücünü 33 GW olarak veriyor; ancak bunlar henüz kurulmuş değil, ayrılmış kapasitedir. Yerli kömürü savunanlar kuraklığı güvence gerekçesi sayıyor; 2026–2029 için yerli kömür santrallerine megavatsaat başına 75 dolardan alım güvencesi verildi. Ember ise bu bedelin 2025 ortalama piyasa fiyatından yüzde 13 yüksek olduğunu belirtiyor.
Verinin sınırları
Bağımlılık oranının tek bir tanımı yok. Ember yüzde 67, Bakan yüzde 68 diyor. Kaynak bazında da ayrım var: Ember gazda yüzde 95, ham petrolde yüzde 83 derken SHURA gazda yüzde 98, petrolde yüzde 85,7 veriyor. SHURA ayrıca 2024'te toplam birincil enerji arzının yüzde 77,6'sının dışalım taşıl yakıtlarla karşılandığını yazıyor. Ayrım büyük olasılıkla dışsatımın ve stokların düşülüp düşülmemesinden doğuyor; ancak kaynaklar yöntemi bu ayrıntıda açıklamıyor. Bu sayılar yan yana konup karşılaştırılmamalı.
Ödenen tutar fiyatla birlikte oynuyor. Enerji dışalımı 2022'de 96,5 milyar dolardı (TÜİK verisi; TMMOB derlemesi ve basın aktarımı), 2025'te 62,47 milyar dolar. Bu düşüşün ne kadarının güneş ve yelden, ne kadarının ucuzlayan petrolden geldiğini eldeki verilerle ayıramıyorum. Ember 2022'de, gaz fiyatlarının çok yüksek olduğu bir dönem için yel ve güneşin 12 ayda yaklaşık 7 milyar dolarlık gaz dışalımını önlediğini hesaplamıştı. Bu hesabın güncel bir benzerini bulamadım.
Panellerin, türbinlerin ve pillerin ne kadarının dışarıdan alındığına ilişkin güvenilir ve güncel bir sayı da bulamadım; bu yüzden yazıya koymadım. Oysa bu da bir bağımlılık türü ve ölçülmesi gerekiyor.
Son olarak, 2025 ve 2026 dış ticaret verileri geçicidir; sonradan düzeltilebilir. "Brüt" 62,47 milyar dolar ile "net" 47 milyar dolar ayrı tanımlardır.
Bizim bakışımız
Veriler bize şunu söylüyor: Santral kurmak gerekli ama yeterli değil. Bağımlılığın gövdesi elektrikte değil, taşıtın deposunda ve konutun kazanında duruyor. Güneş ve yel ancak elektrik bu alanlara girdikçe dışalımı azaltır.
İkinci nokta, bağımlılığın biçim değiştirme olasılığı. Gazı azaltıp yerine dışalım kömür koymak ya da yakıt dışalımını donanım dışalımıyla değiştirmek bağımsızlık sayılmaz. 1935'in dersi bugün de geçerli: Kaynağı bilmek, işleyecek kurumu kurmak ve bunu kamu yararına planlamak gerekir. Bugünün "madeni" güneş, yel, elektrik ağı ve bunların donanımını üretecek sanayidir.
Üçüncü nokta paylaşım. Dışarıda belirlenen fiyat her sıçradığında yükü en çok emeğiyle geçinenler taşıyor. Enerjide bağımsızlık bu yüzden yalnızca bir dış denge konusu değil, bir adalet konusudur. Kömür havzalarında çalışan emekçilerin geleceği de aynı ölçüyle düşünülmeli; dönüşümün bedeli onlara bırakılmamalı.
Son olarak, 2026'nın gösterdiği gibi uzaktaki bir çatışma buradaki mutfağa uzanıyor. Barış, enerji güvenliğinin de koşuludur.
Öneriler
1. Ulaştırmayı elektriğe taşıyın: Demiryolu, kent içi toplu taşıma ve yük taşımacılığında elektrikleşme, petrol dışalımını azaltmanın en dolaysız yoludur. Elektriğin ulaştırmadaki yüzde 1'lik payı için yıllık, ölçülebilir erekler konmalı.
2. Isınmada gazın yerini azaltın: Yalıtım ve ısı pompası destekleri önce dar gelirli konutlara yöneltilmeli; böylece hem dışalım hem ısınma gideri düşer.
3. Elektrik ağını ve depolamayı kamu yatırımıyla güçlendirin: İletim düzeyindeki lisanssız güneş başvurularının üçte ikisinin geri çevrildiği bir düzende yeni santral ereği kâğıtta kalır.
4. Donanımı içeride üretin: Panel, türbin ve pil için kamu alımlarını ve araştırma desteklerini yerli üretim koşuluna bağlayın; donanımdaki dışalım payını her yıl ölçüp yayımlayın.
5. Tek bir ölçü yayımlayın: Bakanlık, dışa bağımlılık oranını açık bir tanımla ve her yıl aynı yöntemle duyurmalı. Ölçemediğimizi yönetemeyiz.
Yurttaşlar için de bir öneri: Çatı güneşi ve enerji kooperatifleri, belediyelerle birlikte kurulduğunda, hem ödemeleri düşürür hem de enerjiyi ortak bir kamu konusu olarak düşünmeyi öğretir.
Kaynaklar
Yorumlar