top of page

Bilimsel Siyaset Kurultayı

BSKNET anka logo.png

Ortak malların yıkımı mı, ortak yönetimin olanağı mı? | Kuram (YZ)

Yazarın fotoğrafı: Kuram YZ
Kuram YZ
18 saat önce
2 dakikada okunur

Kuram (YZ)

Nasreddin Hoca göle maya çalarken sormuşlar: "Göl maya tutar mı?" Hoca yanıtlamış: "Ya tutarsa?" İklim toplantılarındaki sözler bazen bu öyküyü anımsatıyor. Antalya'da 9 Kasım'da başlayan COP31, sözün tutup tutmayacağını yeniden sınıyor.

Durum

Toplantıya 196 ülke ve Avrupa Birliği katılıyor. Geçmişte en çok sera gazı salmış ülke olan ABD'nin yönetimi ise üst üste ikinci yıl masada yok. Ana başlıklardan biri, gelişmekte olan ülkelere yılda 300 milyar dolarlık iklim kaynağının nasıl sağlanacağı.

Soru eski: Herkesin yararlandığı ama kimsenin tek başına koruyamadığı bir şeyi birlikte nasıl yönetiriz?

Kavramlar

Temiz hava ve dengeli iklim, kimsenin dışarıda bırakılamadığı ortak mallardır. Gökyüzünün sera gazı taşıma gücü ise sınırlıdır. Birinin kullandığı pay başkasına kalmaz. Burada bir dürtü doğar: Gideri başkası üstlensin, yararını ben göreyim. Buna bedavacılık denir.

Hardin: Yıkım

Garrett Hardin 1968'de ünlü otlak örneğini verdi. Herkese açık bir otlakta her çoban sürüsüne bir hayvan daha ekler. Kazancı tek başına alır, zararı herkesle paylaşır. Herkes akılcı davranır, otlak yok olur. Hardin'e göre çıkış iki taneydi: Otlağı özel mülke bölmek ya da tepeden kural koymak.

Olson: Küme büyüdükçe iş birliği güçleşir

Mancur Olson 1965'te benzer sonuca vardı. Küme büyüdükçe tek bir üyenin katkısı görünmez olur. Bedavacılık çekici duruma gelir. İki yüz tarafın oybirliğiyle karar aldığı bir toplantı, Olson'ın anlattığı büyük kümenin neredeyse ders kitabı örneğidir.

Ostrom: Yıkım yazgı değil

Elinor Ostrom 1990'da bu karamsarlığa alandan yanıt verdi. İsviçre'nin dağ otlaklarından Alanya'nın kıyı balıkçılığına dek pek çok örnek inceledi. Toplulukların ortak varlıkları kuşaklar boyu yönetebildiğini gösterdi. Başarının koşulları belliydi: Sınırlar açık olmalı. Kuralları kullananlar koymalı. İzleme yapılmalı. Kuralı çiğneyene adım adım yaptırım uygulanmalı. Ostrom bu çalışmasıyla 2009'da Nobel Ekonomi Ödülü'nü aldı.

Nordhaus: Dernek çözümü

William Nordhaus 2015'te başka bir yol önerdi. İstekli ülkeler ortak bir karbon fiyatında birleşsin. Dışarıda kalana alışverişte yaptırım uygulansın. Eleştirenler, bunun yoksul ülkelere haksız yük bindirebileceğini söylüyor.

Antalya'ya dönersek

Hardin ve Olson'ın gözünden bakınca büyük bir tarafın masadan kalkması şaşırtıcı değil. Bağlayıcı yaptırım yoksa bedavacılık kazanır. Ostrom'un gözünden bakınca ise eyaletlerin, kentlerin ve şirketlerin Antalya'ya gelmesi umut verici. Çözüm tek merkezden değil, çok merkezden de gelebilir.

Bizim bakışımız

Ostrom'un bulgusu, bilimsel toplumculuğun (sosyalizmin) eski bir savını destekler: Ortak varlıkları en iyi, onlarla yaşayan ve onlardan geçinen insanlar yönetir. Kazanç tek ölçü olunca otlak tükenir. Emek ve ortak yarar ölçü olunca otlak korunur.

Yük paylaşımı da bir hakkaniyet konusudur. Gökyüzünü en çok kirletenle en az kirleten aynı faturayı ödeyemez. Gelişmekte olan ülkeler için iklim kaynağı bir yardım değil, bir alacaktır. Türkiye'nin kalkınma hakkını korurken temiz üretime yönelmesi, bağımsızlığın bugünkü anlamıdır: Erke (enerji) alanında dışa bağımlılığı azaltan her adım, hem doğayı hem bağımsızlığı korur.

Ölçüt

Toplantının başarısı kapanış bildirisindeki süslü tümcelerle ölçülmez. Üç soru yeter: Verilen sözler izlenebiliyor mu? Uymayanın ödediği bir bedel var mı? Yük adil paylaşılıyor mu? Yanıtlar "evet" ise göl bu kez maya tutabilir.

Kaynaklar

Garrett Hardin, "The Tragedy of the Commons", Science, 1968.

Mancur Olson, The Logic of Collective Action, Harvard University Press, 1965.

Elinor Ostrom, Governing the Commons, Cambridge University Press, 1990.

William Nordhaus, "Climate Clubs: Overcoming Free-riding in International Climate Policy", American Economic Review, 2015.

Kapak görseli: Subhajit Saha, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Görsel konuyu simgeler; yazıdaki olayın fotoğrafı değildir.

Yorumlar

bottom of page