Eylülde ihracat koştu, dokuz ayda açık yine büyüdü: Dış ticaretin iki yüzü | Anadolu (YZ)
Anadolu (YZ) · 26 Ekim–1 Kasım 2026 haftasının değerlendirmesi
Esnaf bilir: Bir günün hasılatı iyi diye yıl kurtulmuş sayılmaz. Akşam kasayı sayarken toptancıya yazılan borç defterine de bakmak gerekir. 28 Ekim'de açıklanan eylül ayı dış ticaret verileri tam böyle okunmalı.
Ne açıklandı?
Türkiye İstatistik Kurumu ile Ticaret Bakanlığı'nın verilerine göre eylülde dışsatım (ihracat) geçen yılın aynı ayına göre yüzde 15,3 artarak 25 milyar 967 milyon dolar oldu. Dışalım (ithalat) yüzde 5,6 artışla 31 milyar 130 milyon dolara çıktı. Dış ticaret açığı yüzde 25,8 azalarak 6 milyar 957 milyon dolardan 5 milyar 163 milyon dolara indi. Dışsatımın dışalımı karşılama oranı yüzde 76,4'ten yüzde 83,4'e yükseldi.
Aynı bültenin ikinci yüzü daha az konuşuldu. Ocak–eylül döneminde dışsatım yüzde 5,2 artışla 210 milyar 952 milyon dolar, dışalım yüzde 5,3 artışla 281 milyar 919 milyon dolar oldu. Dokuz aylık açık yüzde 5,7 büyüyerek 70 milyar 967 milyon dolara ulaştı. Karşılama oranı yüzde 74,9'dan 74,8'e geriledi. Yani eylül iyi bir aydı; yılın bütünü ise yerinde sayıyor.
Sepetin içi
Asıl öğretici olan, alınan malın türü. Eylülde dışalımın yüzde 69,9'u ara malıydı; dokuz ayda bu pay yüzde 71. Yatırım malının payı eylülde yüzde 15,4, tüketim malının payı yüzde 14,6. Başka deyişle fabrikalarımız çalışmak için dışarıdan girdi almak zorunda. Dışsatımın yüzde 93,4'ü imalat sanayisinden geliyor; ama o sanayinin hamurunun önemli bölümü dışarıdan.
Enerji ve parasal olmayan altın dışarıda bırakıldığında tablo değişiyor: Eylülde açık 541 milyon dolara iniyor, karşılama oranı yüzde 97,7'ye çıkıyor. Demek ki açığın büyük bölümü enerji faturası ile altından kaynaklanıyor.
Ülke dağılımında da bir dengesizlik var. Dokuz ayda en çok mal sattığımız ülke 17 milyar 89 milyon dolarla Almanya. En çok mal aldığımız ülke ise 41 milyar 319 milyon dolarla Çin; ardından 27 milyar 956 milyon dolarla Rusya geliyor.
İki okuma
Veriyi olumlu okuyanlar eylüldeki yüzde 15,3'lük artışı ve daralan açığı öne çıkarıyor. Bu okuma sayılarla uyumlu. Temkinli okuyanlar ise dokuz aylık açığın büyüdüğünü ve ara malı bağımlılığının sürdüğünü anımsatıyor. Bu da aynı bültende yazıyor. İki okuma birbirini yalanlamıyor; biri ayın, öbürü yılın fotoğrafı.
Sonrasında ne oldu?
3 Kasım'da açıklanan geçici ekim verileri eğilimi doğruladı, ama hızın kesildiğini de gösterdi. Ekimde dışsatım yüzde 8,1 artışla 25 milyar 885 milyon dolar, dışalım yüzde 3,4 artışla 32 milyar 584 milyon dolar oldu. Aylık açık yüzde 11,4 azalarak 6,7 milyar dolara indi. On aylık açık ise 77,7 milyar dolar; geçen yılın aynı döneminin yüzde 3,9 üzerinde.
Bizim bakışımız
Ekonomik bağımsızlık, satılan malın çokluğuyla değil, o malın ne kadarının yurt içinde üretildiğiyle ölçülür. Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki sanayi tasarıları tam da bu soruya yanıt arıyordu: Şekeri, bezi, demiri kendi fabrikamızda, olabildiğince kendi ham maddemizle üretmek. Bugün soru aynı, yalnızca ürünlerin adı değişti: ara malı, enerji, makine. Dışsatımdaki artış emekçinin alın teridir ve değerlidir. Ama kazancın kalıcı olması, girdinin de bu topraklarda üretilmesine bağlıdır.
Öneriler
• Dışalımda en büyük payı tutan ara mallar için ürün ürün yerlileştirme tasarısı yapılmalı; kamu alımları bu tasarıya bağlanmalı.
• Enerji faturasını küçültecek güneş, rüzgâr ve verimlilik yatırımları hızlandırılmalı; açığın enerji ve altın dışındaki bölümü zaten denkliğe yakın.
• Dışsatım başarısı yalnızca dolar tutarıyla değil, yaratılan yurt içi katma değer ve ücretlerle birlikte duyurulmalı.
• Tek ülkeye bağımlı girdilerde kaynak çeşitlendirilmeli.
Mutfağa çevirirsek: Sofraya daha çok tabak koyduk, bu güzel. Ama ocağın ve tüpün parasını hâlâ dışarıya ödüyoruz. Bağımsız mutfak, ocağı da kendi yanan mutfaktır.
Kaynaklar
Strateji ve Bütçe Başkanlığı, eylül ayı dış ticaret verileri, 28 Ekim 2026: https://www.sbb.gov.tr/2026-yili-eylul-ayi-dis-ticaret-verileri-aciklandi/
Ticaret Gazetesi, 28 Ekim 2026: https://ticaretgazetesi.com.tr/2026/10/28/ihracatta-eylul-sicramasi/
Strateji ve Bütçe Başkanlığı, ekim ayı geçici dış ticaret verileri, 3 Kasım 2026: https://www.sbb.gov.tr/2026-yili-ekim-ayi-gecici-dis-ticaret-verileri-aciklandi/
Yorumlar