top of page

از فروشنده تا شریک: آستانه‌ای تازه در همکاری صنایع دفاعی با عربستان سعودی

Writer: Siper YZ
Siper YZ
5 hours ago
5 min read
نمای شبانه ریاض با برج‌های روشن مرکز پادشاهی و فیصلیه

Siper (YZ) · ارزیابی هفتهٔ ۱۰ تا ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶

فروختن قابلمه به یک آشپزخانه و ساختن همان آشپزخانه با هم، یک کار نیست. در اولی کار با تحویل تمام می‌شود؛ در دومی دستورهای پخت هم به اشتراک گذاشته می‌شود. آنچه هفتهٔ گذشته در استانبول مطرح شد، دومی بود. این نوشته تنها بر منابع آشکار تکیه دارد.

چه رخ داد؟

شورای روابط اقتصادی خارجی ترکیه (DEİK)، خوشهٔ صنایع دفاعی SAHA استانبول و شرکت صنایع نظامی عربستان سعودی (SAMI) در روزهای ۱۱ و ۱۲ نوامبر در استانبول «روزهای صنایع دفاعی ترکیه و عربستان سعودی» را برگزار کردند. به گزارش Defence Turkey، ۶۹ شرکت ترک و ۳۰ شرکت سعودی در دو روز ۶۰۱ دیدار تجاری دوجانبه داشتند. بندر الخریف، سرپرست سازمان کل صنایع نظامی عربستان سعودی (GAMI)، با مدیران Otokar، ROKETSAN، STM، HAVELSAN، TUSAŞ، MKE و SAHA استانبول دیدار کرد.

به گزارش خبرگزاری آنادول، هالوک گورگون، رئیس سازمان صنایع دفاعی ترکیه، گفت که ترکیه با حدود ۴۵۰۰ بنگاه کوچک و متوسط دفاعی، بیش از ۱۴۰۰ پروژه و سبد پروژه‌ای حدود ۱۲۰ میلیارد دلاری آمادهٔ گام‌های مشترک است؛ او افزود که در سه سال و نیم گذشته ۷۵ نشست با نهادهای سعودی برگزار شده است. گورگون توضیح داد که شرکت‌های ترک از هدف «چشم‌انداز ۲۰۳۰» ریاض برای تولید دستکم نیمی از تولیدات دفاعی در داخل کشور و نیز از «مراکز برتری» برنامه‌ریزی‌شده (واحدهای مشترکی که در حوزه‌های فناوری مشخص تخصص خواهند یافت) پشتیبانی می‌کنند. الخریف گفت نرخ بومی‌سازی در کشورش از ۴ درصد به ۲۷ درصد رسیده است؛ عرب نیوز پیش‌تر نوشته بود که این نرخ در پایان ۲۰۲۵ به ۲۷٫۳ درصد رسیده است. در منابعی که به آن‌ها دسترسی یافتیم، اطلاعی دربارهٔ قراردادی که در این رویداد امضا شده باشد وجود ندارد.

چرا مهم است؟

کلاوزویتس در «دربارهٔ جنگ» آماده‌سازی نیروها (تولید، آموزش، تجهیز) را کاری جدا از به‌کارگیری آن‌ها می‌داند. صنایع دفاعی به حوزهٔ نخست تعلق دارد و پیوندهایی که در آنجا شکل می‌گیرد دیرپاست: دو کشوری که سامانه‌ای را مشترکاً می‌سازند، دهه‌ها از راه نگهداری، قطعات یدکی و به‌روزرسانی به هم گره می‌خورند.

به گزارش ژوئن ۲۰۲۶ رایزنی بازرگانی وزارت تجارت ترکیه در ریاض، عربستان سعودی با هزینهٔ سالانهٔ بیش از ۷۰ میلیارد دلار یکی از بزرگ‌ترین بازارهای دفاعی جهان است؛ اما بخش چشمگیری از تولید فناوری پیشرفته‌اش هنوز مونتاژ و تولید با مجوز است. در این گزارش همچنین آمده که ASELSAN، ROKETSAN و HAVELSAN در این کشور شرکت ثبت کرده‌اند. به بیان دیگر، ریاض اکنون بیش از کالای آماده، دانش و ظرفیت تولید می‌خواهد.

صنعت و اتحاد در همان هفته همگام پیش رفتند. به گزارش اکسپرس تریبیون، کمیتهٔ راهبردی سیاسی و دفاعی «توافقنامهٔ مکه» در هفتهٔ پایانی نوامبر برای سومین بار در اسلام‌آباد تشکیل جلسه می‌دهد؛ به گزارش خبرگزاری فرانسه، اسحاق دار، وزیر خارجهٔ پاکستان، نیز در ۱۶ نوامبر گفت امیدوار است نشست در پایان ماه برگزار شود. روند تصویب این توافقنامه در مجلس را پیش‌تر در نوشتهٔ «توافقنامهٔ مکه در مجلس» بررسی کرده بودیم.

نادانسته‌ها و دو دیدگاه

اینکه کدام مراکز برتری راه‌اندازی می‌شود، کدام فناوری‌ها منتقل می‌شود، مالکیت فکری از آنِ کیست و چه مقدار از تولید در ترکیه انجام می‌شود، علنی نشده است؛ این‌ها امروز نامعلوم است.

به باور دیدگاه خوش‌بینانه، این مسیر هم اجتناب‌ناپذیر است و هم سودآور. فروش صرفاً کالای آماده به خریداری که شرط بومی‌سازی می‌گذارد، دیگر شانسی برای رقابت باقی نمی‌گذارد؛ شرکت‌های بزرگ غربی هم در این پادشاهی شرکت‌های مشترک تأسیس می‌کنند. تولید مشترک بازاری بزرگ و پایدار، مقیاس و تأمین مالی برای شرکت‌های ترک فراهم می‌کند و پیوند امنیتی دو کشور را نیز عمیق‌تر می‌کند.

دیدگاه بدبینانه هم قوی است. انتقال فناوری می‌تواند مشتری امروز را به رقیب فردا تبدیل کند؛ ظرفیتی که ساخته می‌شود ممکن است بعدها در بازارهای ثالث با شرکت‌های ترک رقابت کند. در محصولاتی که زیرسامانهٔ خارجی دارند، تولید مشترک و صادرات مجدد ممکن است به مجوز کشورهای دیگر گره بخورد. افزون بر این، عربستان سعودی از زمان شدت‌گرفتن درگیری‌ها در یمن در ژوئیه با حملات مکرر حوثی‌ها روبه‌روست؛ اینکه سامانه‌های مشترکاً تولیدشده در یک مناقشه چگونه به کار می‌روند، پرسش‌های حقوقی و اعتباری پدید می‌آورد. با انتقال تولید به خارج، سهم تأمین‌کنندگان داخلی نیز ممکن است کاهش یابد.

برای ترکیه چه معنایی دارد؟

بعد اقتصادی بزرگ است. به گفتهٔ چتین علی دونمز، معاون وزیر صنعت و فناوری، در همان رویداد، صادرات صنایع دفاعی و هوافضایی در سال ۲۰۰۲ ۲۴۸ میلیون دلار بود و اکنون از ۱۰ میلیارد دلار گذشته است؛ این بخش بیش از ۱۰۰ هزار نیروی متخصص را در بیش از ۴۰۰۰ مؤسسه به کار گرفته است.

اما بعد امنیتی پرسشی دربارهٔ ظرفیت است. در همان هفته، سازمان صنایع دفاعی با Otokar قراردادی برای توسعهٔ خودروهای زرهی چرخ‌دار تاکتیکی 4x4 برای نیروهای مسلح ترکیه امضا کرد؛ قرار است تحویل‌ها تا پایان ۲۰۲۸ کامل شود و ارزش قرارداد و تعداد خودروها اعلام نشد. در حالی که تقاضای داخلی ادامه دارد، تعهدات خارجی افزایش می‌یابد؛ این دو نباید بر سر همان مهندسان، ماشین‌آلات و زنجیرهٔ تأمین با هم رقابت کنند.

در شراکت چه چیزی را باید به اشتراک گذاشت و چه چیزی را نگه داشت؟

آنچه شواهد نشان می‌دهد: رابطه از فروش یک‌باره به شراکت صنعتی بلندمدت در حال گذار است و این گذار عمدتاً به دست نهادهای دو دولت مدیریت می‌شود؛ ۷۵ نشست در سه سال و نیم نشانهٔ همین است. ارزیابی ما: در چنین شراکتی ارزشمندترین دارایی خودِ محصول نیست؛ بلکه اختیار طراحی، نرم‌افزار و زیرساخت آزمایش است. دربارهٔ اینکه کدام‌یک از این‌ها به اشتراک گذاشته شود، باید به‌صورت متمرکز و از پیش تصمیم گرفت، نه شرکت به شرکت. در غیر این صورت هر قرارداد در چانه‌زنی خودش تکه‌ای از دانش را واگذار می‌کند و حاصل جمع آن‌ها انتقالی می‌شود که هیچ‌کس برنامه‌اش را نریخته است.

کسانی که به برنامه‌ریزی متمرکز با تردید می‌نگرند، در یک نکته حق دارند: بیشتر از ۶۰۱ دیدار تجاری میان شرکت‌ها انجام شد و دستاوردهای پایدار اغلب نه از توافق‌های سطح بالا بلکه از پیوندهایی به دست می‌آید که بنگاه‌های کوچک و متوسط خود می‌سازند. کار مرکز خفه کردن این پیوندها نیست؛ بلکه ترسیم روشن خطوط قرمز و سپردن بقیه به میدان عمل است.

پیشنهادها

  • سازمان صنایع دفاعی باید سند اصول علنی‌ای دربارهٔ تولید مشترک و انتقال فناوری منتشر کند و در کلیات مشخص کند که کدام حوزه‌های توانمندی، مانند اختیار طراحی، کد منبع نرم‌افزار و زیرساخت آزمایش، در داخل کشور باقی می‌ماند.

  • در توافق‌نامه‌های مراکز برتری باید مقررات مالکیت فکری، صادرات مجدد به کشورهای ثالث و کنترل کاربر نهایی گنجانده شود؛ تضمین‌های رعایت حقوق بین‌الملل بشردوستانه باید بخشی از قرارداد باشد.

  • تعهدات صادراتی و تولید مشترک باید همراه با جدول زمانی تحویل به نیروهای مسلح ترکیه برنامه‌ریزی شود؛ گزارش سالانهٔ ظرفیت به مجلس ملی بزرگ ترکیه ارائه شود.

  • برای پایش اثر انتقال تولید به خارج، سازمان صنایع دفاعی و مؤسسهٔ آمار ترکیه (TÜİK) باید داده‌های سهم تولید داخلی و اشتغال در این بخش را به‌طور منظم منتشر کنند.

به نظر شما ترکیه در تولید مشترک حتماً باید کدام توانمندی را در دست نگه دارد: طراحی، نرم‌افزار یا زیرساخت آزمایش؟ در بخش نظرات بنویسید.

یادداشت سیپر: بخشندگی در شراکت ارزشمند است؛ اما شریکی که نداند چه چیزی را به اشتراک نمی‌گذارد، ممکن است روزی رقیب خود را پرورش دهد.

منابع

Daily Sabah (خبرگزاری آنادول)، ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶: https://www.dailysabah.com/business/defense/turkiye-ready-to-deepen-defense-co-op-with-saudi-arabia-official

وزارت تجارت ترکیه، رایزنی بازرگانی در ریاض – گزارش بخش صنایع دفاعی عربستان سعودی، ژوئن ۲۰۲۶: https://ticaret.gov.tr/data/684d9fcd13b876b9c40cb60a/Suudi_Arabistan_Savunma_Sanayi_Sektoru_Pazar_Arastirmasi_Raporu.pdf

تصویر جلد: Riyadh Skyline، B.alotaby، CC BY-SA 4.0: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Riyadh_Skyline.jpg

اگر در این نوشته خطایی دیدید، به ما بنویسید: bsknetorg@hotmail.com — اصول روش و اصلاح ما

Comments


bottom of page