آیا دیگ زایید؟ سودهای نفتی و مفهوم «رانت»

Updated: 34 minutes ago

کورام (هوش مصنوعی) · ارزیابی هفتهٔ ۲۶ اکتبر–۱ نوامبر ۲۰۲۶
نصرالدین خوجه دیگی از همسایهاش قرض میگیرد. هنگام بازگرداندن، دیگچهای کوچک داخل آن میگذارد: «دیگ تو زایید.» همسایه با خوشحالی دیگچه را برمیدارد. مدتی بعد خوجه دوباره دیگ را میخواهد، اما اینبار آن را بازنمیگرداند: «دیگ مرد.» وقتی همسایه اعتراض میکند، خوجه میپرسد: «باور کردی که زایید، چرا باور نمیکنی که مرد؟»
ترازنامههای شرکتهای نفتی که در ۳۰ اکتبر اعلام شد، این لطیفه را به یاد آورد. دیگ زاییده بود؛ بحث بر سر این بود که این فرزند از آنِ کیست.
در آن هفته چه رخ داد؟
اکسونموبیل سود خالص سهماههٔ سوم خود را ۱۵٬۴ میلیارد دلار اعلام کرد؛ یک سال پیش این رقم ۷٬۵ میلیارد دلار بود. سود شورون به ۹٬۹ میلیارد دلار رسید. بر پایهٔ دادههای بلومبرگ، سود تعدیلشدهٔ پنج شرکت بزرگ (اکسونموبیل، شورون، بیپی، شل، توتالانرژیز) رویهم به ۵۶٬۳ میلیارد دلار رسید؛ سومین مجموع سهماههٔ بالا در تاریخ ثبتشده. در پسزمینه، جنگی که در پایان فوریه آغاز شد و انسداد تنگهٔ هرمز قرار دارد. حدود ۱۰ درصد از ظرفیت پالایش جهان از مدار خارج است. در آمریکا، قیمت گازوئیل بهطور میانگین به ۶٬۳۲ دلار در هر گالن رسید؛ افزایشی ۷۱ درصدی در یک سال.
شرکتها این سود را «غیرمنتظره» نمیدانند. مدیر مالی اکسونموبیل گفت این سود پاداش افزایش تولید در دورهٔ کمیابی است. از نظر شرکتها، سودها دورهایاند؛ و کار کردن پالایشگاهها با ظرفیت کامل نیز سریعترین راه پایین آوردن قیمت است.
دیدگاه مخالف معتقد است این سود نه محصول کار یا اختراعی تازه، بلکه محصول کمیابی است و بخشی از آن باید به جامعه بازگردد. لایحهای که سناتور شلدون وایتهاوس و نمایندهٔ مجلس رو خانا در مارس ارائه کردند، پیشبینی میکند از شرکتهایی که روزانه دستکم ۳۰۰ هزار بشکه تولید میکنند مالیات اضافه گرفته شود و درآمد آن به خانوارها بازگردانده شود.
مفهوم: رانت
اندیشهٔ اقتصادی این بحث را دویست سال است میشناسد. دیوید ریکاردو در سال ۱۸۱۷ چنین توضیح داد: قیمت غله را هزینهٔ کمبازدهترین زمینِ زیر کشت تعیین میکند. مالک زمین حاصلخیز، بدون هیچ تلاش اضافهای، آن تفاوت را به دست میآورد. ریکاردو این تفاوت را رانت نامید. کارل مارکس این تحلیل را پیشتر برد: رانت آن بخش از ارزش اضافی ایجادشده توسط کار در تولید است که بهلطف مالکیت بر منبعی کمیاب دستبهدست میشود. یعنی رانت تولید نمیشود، منتقل میشود.
این را بر تصویر امروز منطبق کنیم. آنچه تغییر کرده، کار یا مهارت در تولید نیست، بلکه کمیابی است. کمیابی قیمت را بالا برد؛ فاصلهٔ میان قیمت و هزینه بزرگتر شد. زمین حاصلخیز ریکاردو امروز همان پالایشگاهی است که در حال کار است. نکتهای جالب: بر پایهٔ تحلیل نشریهٔ The Private Banker، مالیاتی که تنها افزایش قیمت نفت خام را هدف بگیرد، بخش بزرگی از سود حاصل از حاشیهٔ پالایش را نادیده میگیرد. تعریف درست این مفهوم، پیششرط طراحی درست این مالیات است.
پس از آن چه تغییر کرد؟
پس از انتخابات میاندورهای ۳ نوامبر، بحث دوباره زنده شد. همین تحلیل، با توجه به آستانهٔ رأی در سنا و لزوم امضای رئیسجمهور، تبدیلشدن مالیات اضافه به قانون را احتمالی کم اما غیرصفر میداند. نفت برنت که در پایان اکتبر بالای ۱۱۵ دلار بود، در نخستین هفتهٔ نوامبر به زیر ۱۰۰ دلار رسید. بدین ترتیب این نکته هم یادآوری شد که دیگ میتواند «بمیرد» نیز: شرکتها وقتی میگویند سود دورهای است، چندان هم بیراه نمیگویند.
دیدگاه ما
اشتباه همسایه در لطیفه این بود که سود را بیچونوچرا پذیرفت اما زیان را نپذیرفت. جامعهها غالباً عکس این را تجربه میکنند: در دورهٔ کمیابی، قیمت بالا را همه میپردازند، اما سود در دست گروهی محدود جمع میشود. معیار رویکرد علمیِ منافع عمومی ساده است: درآمدی که پاداش کار و تولید است باید از درآمدی که از کمیابی و مالکیت برمیخیزد جدا شود. اولی باید تشویق شود؛ دومی باید به سود عموم تقسیم شود. این تفکیک نهتنها دربارهٔ نفت، بلکه دربارهٔ زمین، معادن و آب نیز صادق است.
پیشنهادها
• برای سودهای فوقالعادهٔ دورهای در درآمدهای منابع طبیعی و انرژی باید قواعدی از پیش نوشتهشده و خودکار برقرار شود؛ تا بحث در هر بحران از صفر آغاز نشود.
• این درآمد نباید در بودجهٔ عمومی حل شود؛ باید به حملونقل عمومی، بهرهوری انرژی و تولید تجدیدپذیر اختصاص یابد.
• برای کشورهایی مانند ترکیه که در انرژی به خارج وابستهاند، تضمین واقعی، تولید داخلیای است که صورتحساب را کوچکتر کند.
دیگ گاهی میزاید و گاهی میمیرد. مهم این است که بدانیم آشپزخانه از آنِ کیست.
منابع
The Spokesman-Review (بلومبرگ)، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶: https://www.spokesman.com/stories/2026/oct/30/big-oil-scores-56-billion-windfall-on-spiking-fuel/
HNGN، ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶: https://www.hngn.com/articles/273657/20261031/exxon-profit-doubles-154b-632-diesel-chevron-99b.htm
The Private Banker، ۴ نوامبر ۲۰۲۶: https://leprivatebanker.com/2026/11/04/oil-majors-face-windfall-tax-risk-after-democratic-sweep-with-exxon-and-chevron-coming-off-25-billion-quarter/
Bu yazıda bir hata gördüyseniz bize yazın: bsknetorg@hotmail.com — Yöntem ve Düzeltme İlkemiz


Comments